شهر نيشابور درآمده دست به نهب و قتل خلايق دراز كردند « 1 » ، و خاتون طغاچار ، دختر پادشاه جهانگير چنگيز خان ، با ده هزار سوار به شهر نيشابور درآمده ، فرمود كه هركه را بيابند به قتل رسانند حتّى سگ و گربهء اين شهر را زنده نگذارند . و بعد از قتل‌عام فرمود تا باروى شهر و عمارات او را با زمين برابر ساخته به هفت شبان‌روز آب بر وى بسته ، جو كاشتند و آن جو را به اسبان خود دادند و از اين شهر برخاستند . همين باشد همّت دختران سلاطين . و در تاريخ خراسان مسطور است كه دوازده روز شمار كشتگان شهر نيشابور كردند ، هزار هزار و هفتصد و چهل و هشت هزار مرد بود ، سوا عورات و اطفال ، و سوا آنچه به قلم شمارندگان نيامده . ذكر واقعهء هرات از سپاه مغول چون شهزاده تولوى خان از خرابى نيشابور پرداخت ، عنان عزيمت به صوب خرابى هرات منعطف داشت . چون به جلگاى هرات رسيد ، به عرض او رسانيدند كه اينجا حصارى است كه آن را كرك كرمان گويند ، در غايت حصانت و متانت و نهايت استحكام و بلندى . و در آنجا غير از بازرگانان و رعايا ، سه هزار پيادهء سپاهى از پيادگان جمال الدّين شورچه - كه از امراى سلطان جلال الدّين است - مىباشند . و آنچه مردم حصارى را در كار است ، پيش از اين جمع آورده نگاه‌داشته‌اند . شهزاده تولوى خان را به مقتضاى همّت بلند ، آرزوى فتح آن قلعه را در دل افتاد . بنابراين ، روز ديگر از جلگاى هرات با تمامى لشكر كوچ كرده به پاى آن حصار استوار آمد . ساكنان آن قلعه با يكديگر متّفق و متّحد شده دل بر محاربت و كارزار نهادند و مدّت هشت روز شبان‌روز از درون و بيرون جنگ مىكردند و شبيخون بر سر مردم بيرون مىزدند . روز نهم شهزاده تولوى خان به عزم پادشاهانه اعتماد نموده فرمود تا علم خاص او را به مقابل دروازهء قلعه نصب نمودند . لشكريان چون اين اهتمام و جلادت از تولوى خان مشاهده كردند ، همه به يكباره شمشيرها از ميان كشيدند و مانند شير ژيان روى به قلعه نهاده ، در يك ساعت آن‌چنان حصار را بگرفتند و تمامى خلق را از پير و جوان هلاك گردانيدند و آن قلعه را با زمين برابر ساخته متوجّه هرات شدند . در اثناى توجّه به هرات شاهزاده تولوى خان پرسيد كه « ديگر از قلاع مستحكم اين ولايت كدام قلعه است ؟ » گفتند كه « يكى از قلاع مستحكم خراسان قلعهء فوشيخ است ، و بعد از وى

--> ( 1 ) . ياقوت حموى خيانت يكى از علويان شهر را كه مخفيانه با مغول ارتباط برقرار كرد ، يكى از عوامل سقوط نيشابور مىداند . - معجم البلدان .